Κυριακή, 25 Σεπτεμβρίου 2016

Ποιήματα & τραγούδια για την ξενιτιά



 
1. «Περί της ξενιτείας»  (Αγνώστου 15ος, αι Κρήτη).

«Θέλω να κάτσω ο ταπεινός, ο παραπονεμένος,
διά ν' αρχίσω τίποτες εκ την αρχή του κόσμου,
να γράψω ο πολύθλιβος ολίγον καταλόγιν,
να βάλω λόγια θλιβερά, πικρά, φαρμακωμένα,
περί των ξένων τες πικριές, πώς περπατούν στα ξένα
και πώς διαβάζουν την ζωήν μυριοτυραννισμένα,
να γράψω τα παθάνουσι οι μυριοτυραννισμένοι,
τες θλίψες και τα βάσανα και τες αναισχυντίες,
τα δάκρυα και τες χολές οπού ουδέν τους λείπουν·
αυτά να γράψω ο ταπεινός, οπόχουν καθ' ημέραν.
Άκουσον δε και της νυκτός τον πόνον πώς διαβάζουν
οι ξένοι οι κακόμοιροι και οι κακογραμμένοι.
Όταν γαρ έλθη η νυκτί, ν' αναπαυθή ο κόσμος,
υπά να πέση ο ελεεινός, να κοιμηθή ο ξένος,
αναθυμάται και θρηνεί και βαριαναστενάζει,
το πώς τον εκατέφερεν η τύχη του στα ξένα
και μυριοτυραννίζει τον νύκτα και την ημέραν».

«Ακούσετε να σας ειπώ πώς περπατούν οι ξένοι:
υπά να περπατήσουσι, δεν ημπορούν να πάσιν,
ο νους τους περιορίζεται, ου ξεύρουν να μιλήσουν,
και όπου θεωρούν και περπατούν θαυμάζονται και λέγουν,
παραμιλούν και περπατούν, αυτοί 'ναι βουρλισμένοι,
και παλαβούς τους λέγουσιν τους ξένους εις τα ξένα,
βρίζουν και ονειδίζουν τους και πάντα υπομένουν.
Γίνεται ο ξένος του μωρού σαμάριν και καθίζει»

«Όμως παρακαλώ σας το, φίλοι και αδελφοί μου,
είτις ουκ είδε ξενιτείαν και εις ξένα ουδέν εδάρη
ας βλέπη κι ας προσέχεται ξένον μην ονειδίση»,
γιατί «εκείνον τον επέτρωσαν της ξενιτείας αι λύπες.
Γλώσσα δεν έχει να το πη, χείλη να μολογήση».
(Γιάννη Κ. Μαυρομάτη, έκδοση του Δήμου Ηρακλείου και της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, 1995)
 



2. Tραγούδι τς ξενιτις       (Κώστας Κρυστάλλης)

νάθεμά σε, ξενιτιά, μ τ φαρμάκια πχεις!..
Θ πάρω ναν νήφορο ν βγ σ κορφοβούνι,
ν βρ κλαράκι φουντωτ κα ριζιμι λιθάρι,
ν βρ κα μία κρυόβρυση, ν ξαπλωθ στν σκιο,
ν πι νερ ν δροσισθ ν πάρω λίγη νάσα,
ν᾿ ρχίσω ν συλλογισθ τς ξενιτις τ πάθη,
ν επ τ μαρα ντέρτια μου κα τ παράπονά μου.

νοιξε θλιβερ καρδι κα πικραμένο χείλι,
βγάλε κάνα χαμόγελο κα πς κάνα τραγούδι.

-Τραγούδια ν χ᾿ μαύρη γ, κι τάφος χαμογέλια,
χει κα το παιδιο καρδι πο περπατε τ ξένα.
Τ ξένα χουν καημος πολλος κα καταφρόνια πλθος!
Στ ξένα δν νθίζουνε τν νοιξη τ δέντρα,
κα δν λαλονε τ πουλιά, ζεστς δ λάμπει λιος,
δ φυλλουριάζουν τ βουνά, δν πρασινίζει κάμπος,
κα δ δροσίζει τ νερό, κα τ ψωμ πικραίνει!

Στ ξένα, ποις θ σ χαρε κα ποις θ σ γελάσει;
Πον᾿ τς μανούλας τ φιλιά, τ χάδια το πατέρα;
Ποναι τ γέλια τ᾿ δερφο κ᾿ συντροφι το φίλου;
Πον᾿ τς γάπης ο ματις κα τ γλυκ τ λόγια;

ν ρρωστήσεις, ποις θαρθε στν ξενιτι σιμά σου,
ν σ ρωτ τν πόνο σου, τ γιατρικ ν δίνει;
στ ρμο σου προσκέφαλο ν ξενυχτάει μαζί σου;
Κι ν ρθει μέρ᾿' γλύκαντη στ ξένα ν πεθάνεις,
ποις θ βρεθε στ πλάι σου τ μάτια ν σο κλείσει;
Ποις θ σο λούσει τ κορμί, ποις θ σ σαβανώσει;
Στ λειψανό σου ποις θρθε λουλούδια ν σ ράνει;
Κα ποις μ πόνο θ ριχτε στ νεκροκρέββατό σου
γι ν σ κλάψει; Ποις θ επε γι σένα μοιρολόγι;
χ! πς τος θάφτουν, νξερες, κα πς τος πν᾿ τος ξένους!..
Χωρς λιβάνι κα κηρί, χωρς παπ κα ψάλτη!

νάθεμά σε, ξενιτιά, μ τ φαρμάκια πχεις!..

Πο ν τν π τν πόνο μου, πο ν τν πορίξω;
Ν τν επ στ τρίστρατα, τν παίρνουν ο διαβάτες,
ν τν φήσω στ κλαριά, τν παίρνουν τ᾿ γριοπούλια!..
Κι ν κλάψω, τ φαρμακερ τ δάκρια πο ν πέσουν;
ν πέσουνε στ μαύρη γ, χορτάρι δν φυτρώνει,
ν πέσουνε στν ποταμό, ποταμς θ στύψει,
ν πέσουνε στ θάλασσα, πνίγουνται τ καράβια,
κι ν τ βαστάξω στν καρδιά, μ καν᾿ μ φαρμακώνουν!

νάθεμά σε ξενιτιά, μ τ φαρμάκια πχεις!..
                  

 

3. Aλησμονώ και χαίρομαι 

- Aλησμονώ και χαίρομαι, θυμάμαι και λυπάμαι,
θυμήθηκα την ξενιτιά και θέλω να πηγαίνω.
Σήκω μάνα μ’ και ζύμωσε καθάριο παξιμάδι.
Mε πόνους βάζει το νερό, με δάκρυα το ζυμώνει
και με πολύ παράπονο βάζει φωτιά στο φούρνο.
- Άργησε φούρνε να καείς και συ ψωμί να γένεις
για να περάσει ο κερατζής1 κι ο γιός μου ν’ απομείνει.

1κερατζής: οδηγός καραβανιού
                     (Δημοτικό από τη συλλογή της Δόμνας Σαμίου)

                                                           (Πολυφωνικό, Πωγωνίου)        
4. Ξενιτεμένο μου πουλί  

Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο,
η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ 'χω τον καημό σου.
Τι να σου στείλω, ξένε μου, τι να σου προβοδίσω;
Μήλο αν σου στείλω σέπεται, τριαντάφυλλο μαδιέται,
σταφύλι ξερωγιάζεται, κυδώνι μαραγκιάζει.
Να στείλω με τα δάκρυά μου μαντίλι μουσκεμένο,
τα δάκρυά μου είναι καυτερά, και καίνε το μαντίλι.
Τι να σου στείλω, ξένε μου, τι να σου προβοδίσω;

Σηκώνομαι τη χαραυγή, γιατί ύπνο δεν ευρίσκω,
ανοίγω το παράθυρο, κοιτάζω τους διαβάτες,
κοιτάζω τις γειτόνισσες και τις καλοτυχίζω,
πώς ταχταρίζουν τα μικρά και τα γλυκοβυζαίνουν.
Με παίρνει το παράπονο, το παραθύρι αφήνω,
και μπαίνω μέσα, κάθομαι, και μαύρα δάκρυα χύνω.
                                                                                        
5.
Την ξενιτειά, την άρφανιά, την πίκρα, την άγάπη,
τα τέσσαρα τα ζύγιασαν, βαρύτερα ειν' τα ξένα.
Ο ξένος εις την ξενιτειά πρέπει να βάνη μαύρα,
για να ταιριάζη η φορεσιά με της καρδιάς τη λάβρα.
                           (Ν.Γ. Πολίτη, Δημοτικά τραγούδια, Γράμματα) 



6. Θέλω να πα στην ξενιτιά

Θέλω να πα στην ξενιτιά να κάμω τριάντα ημέρες
και η ξενιτιά με γέλασε και κάνω τριάντα χρόνους.
Περικαλώ σε, ξενιτιά, αρρώστια μη μου δώσεις.
Η αρρώστια θέλει πάπλωμα, θέλει παχύ στρωσίδι,
θέλει μανούλας γόνατα, θέλ' αδερφής αγκάλες,
θέλει πρώτες ξαδέρφισσες να κάθονται κοντά σου,
θέλει και σπίτι να είν' πλατύ, να στρώνει, να ξιστρώνει.
Όσο 'χει ο ξένος την υγειά, ούλοι τον αγαπάνε.
Μα 'ρθε καιρός κι αρρώστησε βαριά για να πεθάνει·
κι ο ξένος αναστέναξε και η γης αναταράχτη:
-Να είχα νερ' άπ' τον τόπο μου και μήλ' απ' τη μηλιά μου,
σταφύλι ροδοστάφυλο απ' την κληματαριά μου.

7. Πουλάκι ξένο  (Ιωάννης Βηλαράς)

Πουλάκι ξένο,
ξενιτεμένο,
πουλί χαμένο,                                          
πού να σταθώ;
Πού να καθήσω,
να ξενυχτήσω,
να μη χαθώ;

Βραδιάζ’ η μέρα,
σκοτάδι παίρνει,
και δίχως ταίρι,
πού να σταθώ;
Πού να φωλιάσω,
σε ξένο δάσο
να μη χαθώ;

Η μέρα φεύγει.
Η νύχτα βιάζει
να ησυχάζη
κάθε πουλί.
Εγώ στενάζω,
το ταίρι κράζω,
ξένο πουλί.

Κοιτάζω τ’ άλλα
πουλιά ζευγάρι
αυτήν την χάρη
δεν έχω πλιά.
Νύχτα με δέρει
με δίχως ταίρι,                                   
χωρίς φωλιά.

Γυρίζω νά ’βρω
πού να καθήσω
να ξενυχτήσω
καν μοναχό.
Κάθε κλαράκι
βαστάει πουλάκι
ζευγαρωτό.

Δεν με γνωρίζουν,
κι εδώ με διώχνουν,
και κει μ’ αμπώχνουν
Πού να σταθώ;
Αχ, πώς να γένω,
πού να πηγαίνω,
να μη χαθώ;

Λυγάν οι κλάδοι,
τα φύλλα σειούνται,
γλυκοτσιμπιούνται
τ’ άλλα πουλιά.
Κι εγώ το ξένο,
το πικραμένο,
χωρίς φωλιά.

Από ’να σ’ άλλο
πετάω δενδράκι,
να βρω κλαράκι
για να σταθώ,
για ν’ ακουμπήσω
να ξενυχτήσω,
να μη χαθώ.

Απορριμμένο
σε άγρι’ αγκάθια,
πικρά μου πάθια
και ξενιτιές,
θρηνώντας μένω,
κι εκεί διαβαίνω
κακές νυχτιές.
                                          (Πουλάκι ξένο, Γ. Παπασιδέρης & Ανεστόπουλος)            

8. Το δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς,    (δημοτικό τραγούδι)

Ερρόδισε γ’ η ανατολή και ξημερώνει η δύση,[...]
παν τα πουλάκια στη βοσκή κι οι λυγερές στη βρύση.
Βγαίνω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
Βρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα.
Τη χαιρετάω, δε μου μιλεί, της κρένω, δεν μου κρένει.
-Κόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα να ’χεις,
να πιω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
Σαράντα σίκλους έβγαλε, στα μάτια δεν την είδα,
κι απάνω στους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη.
-Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις;
Μήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα;
-Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ’ έχω κακή μάνα.
Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα κι αν βαριαναστενάζω,
τον άντρα ’χω στην ξενιτειά και λείπει δέκα χρόνους[...].
-Κόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου χάθη·
τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν,
ψωμί κερί τού μοίρασα, κι είπε να τα πλερώσεις,
τον έδωκα κι ένα φιλί, κι είπε να μου το δώσεις.
-Ψωμί κερί τού μοίρασες, διπλά να σε πλερώσω,
μα για τ’ εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώσει.
-Κόρη μου, εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ είμαι κι ο καλός σου.
-Ξένε μου, αν είσαι ο άντρας μου, αν είσαι κι ο καλός μου.
δείξε σημάδια της αυλής και τότες να πιστέψω.
-Έχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου,
κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσκάτο,
κι όποιος το πιει δροσίζεται και πάλι αναζητά το.
-Αυτά είν’ σημάδια της αυλής, τα ξέρει ο κόσμος όλος,
διαβάτης ήσουν, πέρασες, τά-είδες και μου τα λέεις.
Πες μου σημάδια του σπιτιού και τότες να πιστέψω.
-Ανάμεσα στην κάμαρα χρυσό καντήλι ανάφτει,
και φέγγει σου που γδύνεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου,
φέγγει σου τις γλυκές αυγές που τα καλά σου βάζεις.
-Κάποιος κακός μου γείτονας σου τα ’πε και τα ξέρεις.
Πες μου σημάδια του κορμιού, σημάδια της αγάπης.
-Έχεις ελιά στα στήθη σου κι ελιά στην αμασκάλη [...].
-Ξένε μου εσύ είσαι ο άντρας μου, εσύ είσαι κι ο καλός μου



9, Ο ξενιτεμένος       (Χρήστος Χρηστοβασίλης)

Αλί του, που 'ν' στην ξενιτιά και ξενοπαραδέρνει
Δεν έχει μάνα κι αδερφή κι εμπιστεμένο ταίρι
Να μαγειρεύουν του να τρώει, να πλένουν τα σκουτιά του
Να στρώνουνε το στρώμα του, να πέφτει να κοιμάται
Κι αν αρρωστήσει ο δύστυχος και πέσει στο κρεβάτι
Να κλαιν' στο προσκεφάλι του, να χύνουν μαύρα δάκρυα.
Ξένες του μαγειρεύουνε, και πλένουν τα σκουτιά του.
Και στρώνουνε το στρώμα του και τα σκεπάσματά του.
Του μαγειρεύουν μια και δυο, του πλένουν τρεις και πέντε
Και στρώνουνε το στρώμα του και τα σκεπάσματά του,
Κι απέ του λένε με θυμό, του λεν' με καταφρόνια.
Φέρε να μαγειρέψομε, πλέρωσε για το πλύμα,
Πλέρωσε για το στρώμα σου και τα σκεπάσματά σου.

 

10. Η ξενιτιά

Παρακαλώ σε, Κύριε μου, και προσκυνώ σε, Θε μου,
Του ξένου δος του ξενιτιά, κι αρρώστια μην του δίνεις,
Τι η αρρώστια θέλει στρώματα, θέλει προσκεφαλάδια,
θέλει μανούλα στο πλευρό, γυναίκα στο κεφάλι.
Θέλει κι αρσενικό παιδί κρύο νερό να φέρνει.
Γω τό ειδα με τα μάτια μου σ' έναν απεθαμένον
Τον πήγαν και τον έθαψαν σαν το σκυλί στο λάκκο,
Δίχως θυμιάμα και κερί, δίχως παπά και ψάλτη.

11. Γιάννη μου το μαντήλι σου  

Γιάννη μου το μαντήλι σου τι τό ΄χεις λερωμένο;
βρε Γιάννη, Γιαννάκη μου
βρε παλικαράκι μου.
Tο λέρωσε η ξενιτιά, τα έρημα τα ξένα
βρε μανούλα μου
κάψαν την καρδούλα μου.
Πέντε ποτάμια τό “πλυναν κι έβαψαν και τα πέντε
βρε Γιάννο, Γιαννάκη μου
βρε παλικαράκι μου.
Kι έβαψαν και τη θάλασσα με όλα τα καράβια
βρε Γιάννο, Γιαννάκη μου
βρε παλικαράκι μου.
                           (Γιάννη μου το μαντήλι σου, δημοτικό Πωγωνίου, Σάββας Σιάτρας)            
                                                       


12.  Ένα πουλί θαλασσινό κι' άλλο πουλί βουνίσιο

Ένα πουλί θαλασσινό κι' άλλο πουλί βουνίσιο,
τα δυο πουλιά μαλώνανε 'ς του σταυραϊτού, τον τόπο.
Γυρίζει το θαλασσινό και λέγει του βουνίσιου.
"Μη με μαλώνης, βρε πουλί, και μη με παραδιώχνης,
τι εγώ πολύ δεν κάθομαι 'ς τον τόπο το δικό σου,
Αν κάτσω Μάη και Θεριστή κι' όλον τον Αλωνάρη,
κι' αν πάρω κι' απ' τον Αύγουστο, τον Τρυγητή μισσεύω,
κι' αφήνω γεια 'ς τοις όμορφαις και γεια 'ς τοις μαυρομάταις
κ' εγώ πάγω 'ς τον τόπο μου, γυρνώ 'ς τους εδικούς μου."
                                     (Ν.Γ. Πολίτη, Δημοτικά τραγούδια, Γράμματα) 

13. Τζιβαέρι

Αχ! Η ξενιτιά το χαίρεται
Τζιβαέρι μου
Το μοσχολούλουδο μου
σιγανά και ταπεινά

Αχ! Εγώ ήμουνα που το ‘στειλα
Τζιβαέρι μου
Με θέλημα δικό μου
σιγανά πατώ στη γη

Αχ! Πανάθεμά σε ξενιτιά
Τζιβαέρι μου
Εσέ και το καλό σου
σιγανά και ταπεινά

Αχ! Που πήρες το παιδάκι μου
Τζιβαέρι μου
και το ‘κανες δικό σου
σιγανά πατώ στη γη
                                                        (Τζιβαέρι, Δόμνα Σαμίου)

16. Μεσ’ στου Αιγαίου

Μεσ’ στου Αιγαίου, μπρόβαλε να δεις
μεσ’ στου Αιγαίου, Αιγαίου τα νησιά
Α μεσ’ στου Αιγαίου τα νησιά αγγέλοι φτερουγίζουν
Και μέσα στο φτε- μπρόβαλε αστρί μου
και μέσα στο φτε- στο φτερούγισμα
Α και μέσα στο φτερούγισμα τριαντάφυλλα σκορπίζουν
Αιγαίο μου γα- βοήθα Παναγιά μου
Αιγαίο μου γα- μου γαλήνεψε
Αιγαίο μου γαλήνεψε τα γαλανά νερά σου
Να ρθούνε τα ξε- μπρόβαλε να δεις
να ρθούνε τα ξε- τα ξενάκια σου
Α να ρθούνε τα ξενάκια σου στα ποθητά νησιά σου
Ροδόσταμο να μπρόβαλε αστρί μου
ροδόσταμο να να γίνουνε
Α ροδόσταμο να γίνουνε Αιγαίο τα νερά σου
                                                       
             ( Μεσ’ στου Αιγαίου Παραδοσιακό Λέρου, Άννα Καραμπεσίνη & Έφη Σαρρή)      

15. Επιστροφή     (Νικηφόρος Βρετάκος)




Με σπαραγμό κρατώντας τη βαριά καρδιά μου
βρήκα το πατρικό μου σπίτι να κοιτάζει,
μες απ’ τις φυλλωσιές, σαν άλλοτε, τη δύση.

Γοργά το τζάκι η μάνα μου τρέχει ν’ ανάψει.
Κ’ ενώ απ’ την πόρτα βλέπω τις γλυκές του λάμψεις,
με σπαραγμό κρατώντας τη βαριά καρδιά μου,
Δε μπαίνω μέσα.
Απέξω κάθομαι και κλαίω…




16. Γιώργος Σεφέρης «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου»

-Παλιέ μου φίλε τί γυρεύεις;
χρόνια ξενιτεμένος ήρθες
με εικόνες που έχεις αναθρέψει
κάτω από ξένους ουρανούς
μακριά απ' τον τόπο το δικό σου.

- Γυρεύω τον παλιό μου κήπο·
τα δέντρα μού έρχουνται ώς τη μέση
κι οι λόφοι μοιάζουν με πεζούλια
κι όμως σαν ήμουνα παιδί
έπαιζα πάνω στο χορτάρι
κάτω από τους μεγάλους ίσκιους
κι έτρεχα πάνω σε πλαγιές
ώρα πολλή λαχανιασμένος.

- Παλιέ μου φίλε ξεκουράσου
σιγά-σιγά θα συνηθίσεις·
θ' ανηφορίσουμε μαζί
στα γνώριμά σου μονοπάτια
θα ξαποστάσουμε μαζί
κάτω απ' το θόλο των πλατάνων
σιγά-σιγά θα 'ρθούν κοντά σου
το περιβόλι κι οι πλαγιές σου.

- Γυρεύω το παλιό μου σπίτι
με τ' αψηλά τα παραθύρια
σκοτεινιασμένα απ' τον κισσό
γυρεύω την αρχαία κολόνα
που κοίταζε ο θαλασσινός.
Πώς θες να μπώ σ' αυτή τη στάνη;
οι στέγες μού έρχουνται ώς τους ώμους
κι όσο μακριά και να κοιτάξω
βλέπω γονατιστούς ανθρώπους
λες κάνουνε την προσευχή τους.

- Παλιέ μου φίλε δε μ' ακούς;
σιγά-σιγά θα συνηθίσεις
το σπίτι σου είναι αυτό που βλέπεις
κι αυτή την πόρτα θα χτυπήσουν
σε λίγο οι φίλοι κι οι δικοί σου
γλυκά να σε καλωσορίσουν.

- Γιατί είναι απόμακρη η φωνή σου;
σήκωσε λίγο το κεφάλι
να καταλάβω τί μου λες
όσο μιλάς τ' ανάστημά σου
ολοένα πάει και λιγοστεύει
λες και βυθίζεσαι στο χώμα.

- Παλιέ μου φίλε συλλογίσου
σιγά-σιγά θα συνηθίσεις
η νοσταλγία σού έχει πλάσει
μια χώρα ανύπαρχτη με νόμους
έξω απ' τη γης κι απ' τους ανθρώπους.

- Πια δεν ακούω τσιμουδιά
βούλιαξε κι ο στερνός μου φίλος
παράξενο πώς χαμηλώνουν
όλα τριγύρω κάθε τόσο
εδώ διαβαίνουν και θερίζουν
χιλιάδες άρματα δρεπανηφόρα.



17. Ὁ Φιλόπατρις   Ανδρέας Κάλβος


  φιλτάτη πατρίς,
θαυμασία νσος,
Ζάκυνθε· σ μο δωκας
τν πνοήν, κα το πόλλωνος
τ χρυσ δρα!

Ποτ δν σ λησμόνησα,
ποτέ· - Κα τύχη μ᾿ ρριψε
μακρ πόσε· μ εδε
τ πέμπτον το αἰῶνος
ες ξένα θνη.

Σύ, ταν τ οράνια
ρόδα μὲ᾿ τ μαυρότατον
πέπλον σκεπάζ νύκτα,
σ εσαι τν νείρων μου
χαρ μόνη.

Μοσχοβολάει τ κλίμα σου,
φιλτάτη πατρίς μου,
κα πλουτίζει τ πέλαγος
π τν μυρωδίαν
τν χρυσν κήτρων.

ς μ μο δώσ μορα μου
ες ξένην γν τν τάφον·
εναι γλυκς θάνατος
μόνον ταν κοιμώμεθα
ες τν πατρίδα.



18. Τα άγρια και τα ήμερα / (Μιχάλης Γκανάς)

  Πέτρα που φέγγει μέσα μου τις νύχτες. Εδώ ξαπόστασαν γυναίκες φορτωμένες, εδώ ραμφίσαν τα πουλιά σιωπές όταν συννέφιαζε, δεν έβρεχε κι όλοι κρατούσαν την ανάσα τους. Χαμήλωνε το σύννεφο, ώσπου ακουμπούσε τις σκεπές, έγλειφε ως τα θέμελα τους τοίχους, λαλούσαν οι σφαγμένοι πετεινοί κι αρμένιζε το κάθε σπίτι μοναχό του, ενώ ακινητούσε το χωριό. Ξενιτεμένοι κουνούσαν τότε τα μαντίλια τους. Από πολύ μακριά. Μπορεί κι από τον άλλο κόσμο.


19. Για ένα παιδί που κοιμάται (Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου)

Νύχτα. Η κίνηση αραιή στη λεωφόρο.
Μες στο κλειστό, το φωτισμένο εργοστάσιο,
Οι μηχανές, αποσταμένες μα άγρυπνες,
Επιβλέπουν σαν άκακοι γίγαντες
Τον ύπνο του μικρού. Στριμωγμένος
Κοντά στη σκάρα του ατμού,
Με του αδερφού του το παλτό σκεπασμένος
Ξεκουράζεται.
Όλη τη μέρα δουλεύει στα φανάρια
Σκουπίζει τζάμια βιαστικά με το κόκκινο.
Εισπράττει κέρματα ή την εύλογη αγανάκτηση.
Περιμένει το επόμενο φανάρι.
Τίμια κερδίζει έτσι το ψωμί
Και το μερίδιο του νυχτοφύλακα,
Που τον αφήνει να κοιμάται εκεί μέσα.

Τα χιονισμένα βουνά της πατρίδας του,
Τα χέρια της μάνας του που τύλιγαν γύρω του
Γυναίκειο μαντίλι για το κρύο,
Το δάσκαλο που πληρωνότανε με γάλα
Μόλις θυμάται.
Θυμάται κάτι ελληνικά από το στόμα του,
Που τώρα εδώ ακούγονται αλλιώτικα.
Όχι σαν βότσαλα γυαλιστερά μεγάλης θάλασσας,
Όχι σαν ποδοβολητό του αλόγου
Ενός ανίκητου στρατηλάτη,
Αλλά να, σαν τα κέρματα στην τσέπη,

Σαν το φτύσιμο στο βλέμμα του πελάτη.
Καμιά φορά πιο εγκάρδια
Σαν τούτο δω το βουητό της σκάρας,
Που όλο ανεβάζει το θερμό ατμό.



20. Θεσσαλονίκη, Μέρες το 1969 μ.Χ.  (Μανόλης Αναγνωστάκης)

Στν δ Αγύπτου -πρώτη πάροδος δεξιά!
Τώρα ψώνεται τ μέγαρο τς Τράπεζας Συναλλαγν
Τουριστικ γραφεα κα πρακτορεα μεταναστεύσεως.
Κα τ παιδάκια δν μπορονε πι ν παίξουνε π
τ τόσα τροχοφόρα πο περνονε.
λλωστε τ παιδι μεγάλωσαν, καιρς κενος πέρασε πο ξέρατε
Τώρα πι δ γελον, δν ψιθυρίζουν μυστικά, δν μπιστεύονται,
σα πιζήσαν, ννοεται, γιατ ρθανε βαρις ρρώστιες π τότε
Πλημμύρες, καταποντισμοί, σεισμοί, θωρακισμένοι στρατιτες,
Θυμονται τ λόγια το πατέρα: σ θ γνωρίσεις καλύτερες μέρες
Δν χει σημασία τελικ ν δν τς γνώρισαν, λένε τ μάθημα
ο διοι στ παιδιά τους
λπίζοντας πάντοτε πς κάποτε θ σταματήσει λυσίδα
σως στ παιδι τν παιδιν τους στ παιδι τν παιδιν
τν παιδιν τους.
Πρς τ παρόν, στν παλι δρόμο πο λέγαμε, ψώνεται
  Τράπεζα Συναλλαγν
- γ συναλλάσσομαι, σ συναλλάσσεσαι, ατς συναλλάσσεται-
Τουριστικ γραφεα κα πρακτορεα μεταναστεύσεως
-μες μεταναστεύουμε, σες μεταναστεύετε, ατο μεταναστεύουν-
που κα ν ταξιδέψω λλάδα μ πληγώνει, λεγε κι Ποιητς
λλάδα μ τ ραα νησιά, τ ραα γραφεα,
τς ραες κκλησις
λλς τν λλήνων.

(Η συλλογή είναι αφιερωμένη σ' όλους τους ξενιτεμένους και περισσότερο στη νέα γενιά των Ελλήνων, που έφυγαν τα τελευταία χρόνια ή που θα φύγουν στο μέλλον, με την ευχή να μην ξεχάσουν ποτέ τον τόπο τους και την ελπίδα  να γυρίσουν).           (Παπατσίρος Απόστολος)
                                          
                                         


Παρασκευή, 23 Σεπτεμβρίου 2016

Λακωνικότητα: Κρεῖττον σιγᾶν...

           
                                                                
                                                                                                   Παπατσίρος Απόστολος
                                                                                                          φιλόλογος                                                                                                            
                                     Λακωνικότητα: Κρεῖττον σιγᾶν...
                        
     Οι αρχαίοι Σπαρτιάτες είχαν πολλές αρετές που τους έκαναν περήφανους και ξακουστούς ανάμεσα στους άλλους Έλληνες. Εκτός από τη στρατιωτική οργάνωση και πειθαρχία, την απαράμιλλη ανδρεία στη μάχη, τη φιλοπατρία, τη σκληραγωγία των αγοριών, τη φυσική άσκηση των γυναικών, την αφιλοχρηματία και τη λιτοδίαιτη ζωή γενικά, είχαν τη σύνεση και την εγκράτεια να μιλούν με μέτρο, με συντομία και σαφήνεια. Αυτή τη συνήθεια την υιοθετούσαν στην καθημερινότητά τους ως τρόπο ζωής, ώστε ο όρος λακωνικότητα να γίνει συνώνυμος της λιτότητας, της ολιγολογίας, της σαφήνειας και ακριβολογίας. Φράσεις που έμειναν παροιμιώδεις για αυτό είναι το ¨ή ταν ή επί τας¨ ή το ¨μολών λαβέ¨, που συμπυκνώνουν αυτή τη βιοσοφία, την αρετή και την τέχνη της λακωνικότητας δηλαδή του λιτού και μεστού λόγου. Έκτοτε αυτή η στάση ζωής έγινε παιδευτικό πρότυπο και προτροπή και αποδόθηκε αποφθεγματικά στη γνωστή φράση ¨το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν¨.

    Από εκείνη την εποχή και τη σοφία των αρχαίων Λακώνων όμως πέρασαν χιλιάδες χρόνια και έκτοτε άλλαξαν πολλά στον τρόπο σκέψης και τη ζωή των ανθρώπων, ως φυσική απόρροια άλλωστε των μεγάλων κοσμοϊστορικών αλλαγών που προκάλεσαν οι διάφορες επαναστάσεις κατά καιρούς, κοινωνικές και τεχνολογικές. Από τότε οι άνθρωποι στις καθημερινές τους συναναστροφές κάνοντας χρήση κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων και της ελευθερίας που τους έδωσε η φύση, μιλάνε χωρίς περιορισμούς, συχνά και χωρίς ηθικούς φραγμούς και παραβιάζουν έτσι τα όρια της υπομονής και της ανοχής των άλλων. Η πολυλογία, η φλυαρία, η αμετροέπεια, η κομπορρημοσύνη, η αδολεσχία είναι μόνο μερικές λέξεις που αποδίδουν ακριβώς τη φύση του προβλήματος, που είναι περισσότερο έκδηλη σήμερα στους πολιτικούς και τους ανθρώπους των media γενικώς, γιατί ζούμε στην εποχή της πληροφορικής επανάστασης με τις τεράστιες δυνατότητες στην τεχνολογία επικοινωνιών, αλλά και τις απρόβλεπτες συνέπειές τους, που αλλάζουν πολλές από τις καθημερινές μας συνήθειες. Ο λόγος μας έτσι γίνεται πληθωρικός, περισσότερο αναλυτικός και ενίοτε καταχρηστικός δηλαδή ανούσιος ή πομπώδης, όπως η καθημερινή ειδησεογραφία, που ακολουθεί την τηλεοπτική υπερβολή για τις ανάγκες υψηλής τηλεθέασης των καναλιών.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ:

1)  Ο άνθρωπος που μπορεί να μιλάει απλά και ουσιαστικά με λίγα λόγια, έχει σκέψη καθαρή και πρόθεση σαφή. Πείθει με την ουσία και όχι με την υπερβολή. Είναι περισσότερο φιλοσοφημένος και συγκροτημένος, γιατί δε λέει πολλά δηλαδή περιττά και βαρετά, αλλά μιλάει απλά και περιεκτικά. Αυτή ήταν άλλωστε και η ηθική προτροπή των αρχαίων Σπαρτιατών προς τους νέους τους δηλαδή να λένε πολλά με λίγα λόγια και όχι λίγα με πολλά λόγια.

2)  Η λακωνικότητα αναδεικνύει το μυαλό του ανθρώπου και προβάλλει την αφαιρετική ικανότητά του να μετασχηματίζει τις σκέψεις σε μεστό λόγο και διατύπωση καίρια, συχνά δε και αποφθεγματική. Είναι ένα μοναδικό χάρισμα δηλαδή που φανερώνει την ποιότητα της σκέψης του αφενός και την εκφραστική του σαφήνεια ή δεινότητα αφετέρου.

3)  Ο άνθρωπος που μιλάει λακωνικά δεν ξεφεύγει από το θέμα του, δεν επαναλαμβάνεται, δεν αναλώνεται σε αυτονόητες ή ανούσιες διατυπώσεις και έτσι δεν προκαλεί την αποστροφή ή τον εκνευρισμό των άλλων με περιττολογίες και ασυναρτησίες. Αντίθετα μισεί τη φλυαρία και την επιδεικτική ρητορεία  όσων νομίζουν ότι είναι παντογνώστες και ειδικοί ταυτόχρονα.

4)  Η λακωνικότητα δεν απηχεί μόνο το ιδιαίτερο ύφος αφαιρετικής σκέψης και λιτού λόγου ενός ανθρώπου, αλλά αποτελεί και ένα δείγμα για το ξεχωριστό του ήθος, γιατί αποκαλύπτει την εσωτερική ηρεμία, την πραότητα, την εγκράτεια, τη σεμνότητα και τη μετριοπάθεια που τον χαρακτηρίζουν. Αντίθετα όσοι σπουδαιολογούν και φλυαρούν είναι άνθρωποι χωρίς συστολή ή ηθικές αναστολές, έχουν μια εγωιστική διάθεση γενικά στη ζωή τους και ειδικά μια προφανή πρόθεση αυτοπροβολής στα λόγια τους.

5)  Ο άνθρωπος που μιλάει λακωνικά, διαλέγεται πρώτα με τον εαυτό του και επικοινωνεί με το βαθύτερο "εγώ" του, οπότε πριν εκφράσει τη σκέψη του, περνά μια φάση εσωτερικού διαλογισμού και διατηρεί τον αυτοέλεγχο να μιλήσει όταν πρέπει, όπως πρέπει και όσο πρέπει. Έτσι όμως αποκτά τη δυνατότητα κριτικής αυτογνωσίας και διατηρεί πάντα την αίσθηση του μέτρου και των ορίων γενικότερα στη συμπεριφορά του.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ:

1)  Με τη λακωνικότητα επιτυγχάνεται η πιο ευέλικτη και αποδοτική συνεργασία των ανθρώπων σε όλα τα επίπεδα γιατί αυτοί έχουν περισσότερη αμεσότητα και σαφήνεια. Σε χώρους όπως το περιβάλλον εργασίας προέχει η ουσιαστική επικοινωνία και το άμεσο αποτέλεσμα στον ελάχιστο δυνατό χρόνο. Η περιττολογία είναι χάσιμο χρόνου και η φλυαρία ειδικά στις τηλεπικοινωνίες είναι ανεπιθύμητη και κοστίζει διπλά. Εκτός από το υψηλό κόστος κλήσεων, σε κάθε περίπτωση η καλή διαχείριση χρόνου των εργαζομένων είναι μια παράμετρος της οικονομίας και ενδιαφέρει κάθε εργοδότη που θέλει να διεκπεραιώνει τις υποχρεώσεις του χωρίς χρονοτριβή και να αποφεύγει την εμπορική ζημία από πιθανές καθυστερήσεις, αναβολές και ματαιώσεις.

2)   Ο λακωνικός τρόπος διατύπωσης βρίσκει απεριόριστες εφαρμογές στον Τύπο και ειδικότερα στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, όπου ο χώρος είναι ελάχιστος και απαιτείται η συμπύκνωση του νοήματος των ειδήσεων σε εύστοχους και περιεκτικούς τίτλους. Το ίδιο ισχύει και για τον χώρο της διαφήμισης με τα διάφορα μικροκείμενα, τα λογότυπα ή τα σλόγκαν που πρέπει να είναι άμεσα, έξυπνα και περιεκτικά. Έτσι εξυπηρετούνται καλύτερα πρακτικοί εμπορικοί σκοποί στην αγορά και επιτυγχάνονται αμεσότερα αποτελέσματα. Η λακωνική και έξυπνη διατύπωση είναι ανεκτίμητο προσόν του καλού διαφημιστή.

3)  Η λακωνικότητα στην πολιτική είναι ένδειξη καθαρού και ευφυούς πολιτικού λόγου, χωρίς δηλαδή τη ρητορεία του λαϊκισμού ή τα στολίδια του βερμπαλισμού, που καταλήγουν στα συνήθη ευφυολογήματα της βαρετής και μισητής ¨ξύλινης γλώσσας¨. Ο κόσμος πλέον ξέρει να εκτιμά πότε οι πολιτικοί του λένε την αλήθεια με λόγια μεστά και πότε τον παραπλανούν με τεχνάσματα ή τον εξαπατούν με σοφιστείες. Οι πολίτες θέλουν λίγα λόγια δηλαδή καθαρές κουβέντες και περισσότερα έργα, γιατί βαρέθηκαν να ακούνε "τα ψεύτικα τα λόγια τα μεγάλα" ή θεωρίες και υποσχέσεις. Εξάλλου ο χρόνος των βουλευτών για τις εισηγήσεις τους ή τις παρεμβάσεις τους στη βουλή είναι συγκεκριμένος γι' αυτό πρέπει να είναι σύντομοι και ξεκάθαροι, διαφορετικά χάνουν τη σειρά τους - και δικαιολογημένα- από άλλους ομιλητές.

4)  Σε πολλά επιστημονικά συνέδρια υπάρχει αυστηρό πλαίσιο χρόνου στις εισηγήσεις, οπότε οι ομιλητές πρέπει να είναι περιεκτικοί και σύντομοι στις τοποθετήσεις τους γιατί διαφορετικά θα κουράσουν το κοινό τους και θ’ αναγκαστούν να περικόψουν μέρος από το κείμενο της ομιλίας τους. Πάντως η λακωνικότητα του ομιλητή δεν αναιρεί την εις βάθος επιστημονική ανάλυση ή μελέτη και δε συνεπάγεται έλλειψη σαφήνειας ή σοφίας. Άλλωστε αυτά τα δύο πάνε μαζί ή όπως λέμε συχνά ¨σοφόν το σαφές¨. Οι πανεπιστημιακοί καθηγητές ωστόσο στις διαλέξεις ή τις παραδόσεις τους πρέπει να είναι περισσότερο ομιλητικοί και αναλυτικοί γιατί έχουν σαφώς περισσότερο χρόνο στη διάθεσή τους και κάνουν συχνά διάλογο με τους φοιτητές τους.

5)  Η σημασία της λακωνικότητας φαίνεται και σε διάφορες μορφές έντεχνου λόγου, όπως είναι οι παροιμίες, τα γνωμικά, τα δίστιχα ή ρίμες και τα λιανοτράγουδα του λαού μας. Η σύνθεσή τους είναι δείγμα λαϊκής σοφίας και παράδοσης που αναβιώνει ιδιαίτερα σε καταστάσεις ευθυμίας, όπως είναι για παράδειγμα οι μαντινάδες στην Κρήτη.   

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ:

    Η λακωνικότητα είναι η αρετή του μυαλωμένου και σοβαρού ανθρώπου, που αρέσκεται να μιλάει σύντομα, περιεκτικά ή και αποφθεγματικά. Τα όρια στον λόγο του δεν περιορίζουν τη σκέψη του, ούτε του αναιρούν την ελευθερία της έκφρασης. Αντίθετα τον βοηθούν να ακούει καλύτερα τους άλλους και να σκέπτεται περισσότερο όταν αυτοί μιλούν. Ο σοφός λαός μας λέει: ¨τα λίγα λόγια ζάχαρη και τα καθόλου μέλι¨ θέλοντας να τονίσει τη αξία της λιτής ομιλίας. Και συμπληρώνει ότι ¨τα πολλά λόγια είναι φτώχεια¨… και εμείς δε θα τα βάλουμε με τη σοφία του λαού.


ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:
1) ¨Ζεύς μεγάλης γλώσσης κόμπους υπερεχθαίρει¨.
(Ο Δίας απεχθάνεται τα λόγια τα παχιά του κομπασμού…) (Σοφοκλή, Αντιγόνη στιχ.127-128)


2) ¨Εγώ όμως βλέπω ότι ο λακωνικός λόγος είναι μεν σύντομος αλλά πετυχαίνει πολύ καλύτερα την απόδοση του νοήματος και χαράζεται στο μυαλό των ακροατών. Ασφαλώς και ο ίδιος ο Λυκούργος πρέπει να ήταν ολιγόλογος και αποφθεγματικός…Παράδειγμα είναι εκείνο που είπε για τα πολιτεύματα που είπε σε κάποιον που επέμενε να εγκαθιδρύσει δημοκρατία στην πόλη: ¨Εσύ, του είπε, κάνε δημοκρατία στο σπίτι σου¨ και εκείνο που είπε για τις θυσίες σε κάποιον που τον ρώτησε γιατί καθόρισε να είναι τόσο μικρές οι απλές: ¨Για να μη σταματήσουμε, είπε, ποτέ να τιμάμε τους θεούς¨.  (Πλούταρχος, Λυκούργος, 19 Μετ. Σπ. Χαιρετάκης).

Παρασκευή, 16 Σεπτεμβρίου 2016

55o κριτήριο:"Ρατσισμός και στερεότυπα"


55ο κριτήριο αξιολόγησης                                                           Παπατσίρος Απόστολος
                    
             Πώς μπορούμε να ζήσουμε ειρηνικά σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία
                                                                                                                                                                   
   Η κοινωνία μας ύστερα από τις τεράστιες αλλαγές που έχουν συντελεστεί σε όλους τους τομείς της ατομικής, συλλογικής και κοινωνικής δραστηριότητας έχει γίνει ιδιαίτερα πολυποίκιλη. Όχι άδικα γίνεται συχνά λόγος για μια πολυφυλετική και πολυπολιτισμική κοινωνία, στην οποία η ομαλή και αρμονική συμβίωση όλων των μελών είναι κάθε άλλο παρά αυτονόητη. Παλιές και νέες προκαταλήψεις, αναπαραγωγή στερεοτύπων, ακόμα και ρατσιστικές συμπεριφορές σε βάρος μειονοτικών ομάδων επιβιώνουν και αναβιώνουν.

  Σήμερα υπάρχει μια ασάφεια ως προς την κατανόηση της σημασίας των εννοιών της προκατάληψης, των στερεοτύπων και του ρατσισμού. Η προκατάληψη σχετίζεται με στάσεις και γνώμες για άτομα που ανήκουν σε μια συγκεκριμένη θρησκεία, φυλή, εθνικότητα ή άλλη πληθυσμιακή ομάδα. Η προκατάληψη αυτή περιέχει δυνατά συναισθήματα που είναι δύσκολο ν’ αλλάξουν. Τα στερεότυπα είναι απλοϊκές γενικεύσεις για μια ομάδα ανθρώπων. Όταν ενεργούμε με βάση προκαταλήψεις και στερεότυπα, τότε φτάνουμε στον ρατσισμό.

   Το ουσιώδες, λοιπόν, ερώτημα που τίθεται είναι τι μπορούμε να κάνουμε όλοι μαζί, συνεργατικά, με αλληλοσεβασμό και κατανόηση, για να προλαμβάνουμε αυτού του είδους τη συμπεριφορά, η οποία, σε ακραίες περιπτώσεις, είναι δυνατό να έχει ιδιαίτερα αρνητικές συνέπειες για την κοινωνία και για τα άτομα. Αρχικά, οφείλουμε να εκπαιδεύουμε τους εαυτούς μας και τα παιδιά μας στην αυτοπειθαρχία, στον αυτοέλεγχο και στον αυτοσεβασμό. Τα παιδιά αναπαράγουν μιμητικά πολλές φορές τη συμπεριφορά μας. Αυτή η διαδικασία απαιτεί να είμαστε υγιή και θετικά πρότυπα γι’ αυτά. Έπειτα, αποδεχόμαστε τα παιδιά μας ως ξεχωριστά και μοναδικά και επαινούμε τις προσπάθειές τους. Η καταπίεση άλλων συχνά κάνει μερικούς να αισθάνονται πιο σημαντικοί και ισχυροί. Τα παιδιά που νιώθουν καλά με τον εαυτό τους έχουν μικρότερες πιθανότητες να αποκτήσουν προκαταλήψεις.

  Επίσης, τα διδάσκουμε -γονείς, δάσκαλοι, καθηγητές- να είναι ευαίσθητα στα αισθήματα των άλλων και τα βοηθούμε να αποκτήσουν ενσυναίσθηση. Εξηγούμε την αδικία που υφίσταται κάποιος, ο οποίος υπόκειται σε οποιαδήποτε μορφή προκατάληψης ή ρατσισμού. Ενισχύουμε με τη στάση μας τον σεβασμό και την ανοχή στις διαφορές, προσφέροντας ευκαιρίες για αλληλεπίδραση με άτομα διαφόρων φυλών, εθνικοτήτων και θρησκευτικών απόψεων (για παράδειγμα, συμμετοχή σε αθλητικές ομάδες, διαθεματικές και διεπιστημονικές δραστηριότητες παντός είδους, καλλιτεχνικές ενασχολήσεις, συναυλίες κ.ά.). Ενθαρρύνουμε τα παιδιά και τα μαθαίνουμε να επεμβαίνουν θετικά με τη στάση τους και τα λόγια τους, όταν συναντούν ή παρατηρούν πράξεις ή στάσεις ρατσιστικές.

  Τέλος, είναι επιτακτική ανάγκη να κατανοήσουν τα παιδιά ότι μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση του ρατσισμού και των φυλετικών διακρίσεων υιοθετώντας στάση σύμπνοιας και αλληλοσεβασμού. Αυτή η στάση παράλληλα θα οδηγήσει στη μακροχρόνια αρμονική σύμπλευση και στον δημιουργικό συγχρωτισμό ατόμων και ομάδων των πολυφυλετικών κοινωνιών μας.
                                                     ( Σ. Σκλείδα, εφ. "Ο Τύπος", 4-12-2013, διασκευή)


Β΄ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:
1. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 80-100 λέξεις περίπου.
                                                                                 Μονάδες 25

2. Για κάθε λέξη που σας δίνεται να βρείτε από μια συνώνυμη:
 πολυποίκιλη, αυτονόητη, σχετίζεται, ουσιώδες, συγχρωτισμό.
                                                                                 Μονάδες 5

3. Για κάθε λέξη που σας δίνεται να βρείτε από μια αντώνυμη: 
συχνά, μπορούμε, επαινούμε, ενσυναίσθηση, ενισχύουμε.
                                                                                 Μονάδες 5

4. Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η πρώτη παράγραφος του κειμένου; 
Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.                                                            
                                                                                 Μονάδες 5

5. α. Ποια είναι η δομή ανάπτυξης της δεύτερης παραγράφου του κειμένου;
                                                                                 Μονάδες 3
    β. Όταν 2η §, λοιπόν, Έπειτα 3η §: Ποια είναι η σημασία των διαρθρωτικών λέξεων.
                                                                                 Μονάδες 3

6. «Τα παιδιά αναπαράγουν μιμητικά πολλές φορές τη συμπεριφορά μας. Αυτή η διαδικασία απαιτεί να είμαστε υγιή και θετικά πρότυπα γι’ αυτά.» Ποιο είναι το είδος της σύνταξης; Να το μετατρέψετε στο αντίθετο της.
                                                                                Μονάδες 4
7. "Τα παιδιά που νιώθουν καλά με τον εαυτό τους έχουν μικρότερες πιθανότητες να αποκτήσουν προκαταλήψεις". Να αποδείξετε τον ισχυρισμό αυτό σε μια παράγαφο 80-100 λέξεων με τη μέθοδο της αιτιολόγησης ή και των παραδειγμάτων.  
                                                                               Μονάδες 10

Γ΄ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ:

  Υποθέστε ότι συμμετέχετε ως εκπρόσωπος του σχολείου σας στον ανοικτό κοινωνικό διάλογο, που διοργανώνει ο δήμος της περιοχής σας, για τις σύγχρονες μορφές του ρατσισμού και τις συνέπειές του. Στην ομιλία σας (500-600 λέξεις περίπου) να περιγράψετε φαινόμενα ρατσιστικής συμπεριφοράς και τις συνέπειές τους στον κόσμο σήμερα.

                                                                                Μονάδες 40

                                                                       Καλή επιτυχία…