Τρίτη, 16 Φεβρουαρίου 2016

45o κριτήριο:"Η δοκιμασία ενός πολιτισμού"

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ


45o κριτήριο αξιολόγησης:                                                   Παπατσίρος Απόστολος 
                                                                                                         φιλόλογος
                                                  Η δοκιμασία ενός πολιτισμού

     Το τέλος της δεύτερης χιλιετίας –παρόλο που είναι ορόσημο αυθαίρετο– βρίσκει τη Γη και τους κατοίκους της απειλούμενους από μια ανάπτυξη χωρίς μέτρο· που μήτε το φυσικό περιβάλλον σέβεται, αλλά και τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου αλλοιώνει. Αν ληφθεί υπ’ όψιν ότι, κατά την ίδια περίοδο, μεγάλες είναι οι κατακτήσεις της επιστήμης και ότι η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ικανή να απαλλάξει το ανθρώπινο είδος από πολλά προβλήματα, η κατάληξη αυτή των πραγμάτων έχει δυσδιάκριτες τις ερμηνείες.

    Είναι αναμφισβήτητο ότι οι αντιλήψεις ή πρακτικές που οδήγησαν σ’ αυτόν τον τύπο ανάπτυξης, είναι βαθύτατα ριζωμένες και στον σύγχρονο πολιτισμό. Κάποιες από τις αντιλήψεις αυτές πιθανόν ανακλούν στο βιολογικό μας παρελθόν. Ότι δηλαδή η φύση υπάρχει για να εξυπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες και ότι με τα άλλα είδη ζώων ευρισκόμαστε εξ ανάγκης σε εμπόλεμη κατάσταση. Άλλες υποδηλώνουν μια εκπλήσσουσα αφέλεια, που οφείλεται ίσως στην γεωκεντρική αντίληψη για τον κόσμο –που δέσποζε επί αιώνες– και την άγνοια: Το ανεξάντλητο, για παράδειγμα, των ενεργειακών πηγών της γης και οι απέραντες δυνατότητες των φυσικών της πόρων. Άλλες, τέλος, από τις πρακτικές και αντιλήψεις της ανάπτυξης, είναι ασφαλώς συνέπειες ενός κοινωνικού συστήματος, που οι ιστορικοί ονόμασαν καπιταλιστικό και που, ως προς τον σεβασμό του περιβάλλοντος τουλάχιστον, απεδείχθη ότι δεν διέφερε πολύ από το σύστημα που, οι ιστορικοί και πάλι, ονόμασαν σοσιαλιστικό.

    Ασφαλώς, πολλές από τις γνώσεις ή τα προβλήματα που αναφέρονται στο περιβάλλον, έχουν πρόσφατα μόνον και με πολλά κενά κατανοηθεί από την επιστήμη· η πολυπλοκότητα, για παράδειγμα, και ο ρόλος των οικοσυστημάτων ή οι χημικές διεργασίες στην ατμόσφαιρα. Έτσι δεν υπήρχε ίσως χρόνος να αφομοιωθούν οι πληροφορίες και να καταστεί συνείδηση η πραγματικότητα της απειλής.

    Όποιες και αν είναι πάντως οι αιτίες γι’ αυτήν την αλόγιστη στάση, ούτε η έκταση, ούτε οι συνέπειες της καταστροφής μπορούν να αμφισβητηθούν. Αποτελούν, άλλωστε, καθημερινή πια εμπειρία για τον άνθρωπο, είτε στις μεγάλες πόλεις ασφυκτιά, είτε στη θάλασσα ή τη φύση αναζητά τη διέξοδο. Πολλοί, ασφαλώς, δεν συμμερίζονται την απαισιοδοξία ως προς τα περιθώρια που υπάρχουν να αποφευχθεί το χειρότερο· και υπολογίζουν ότι η τεχνολογία, που δίκαια βρίσκεται στο επίκεντρο των επικρίσεων, θα αποτελέσει και τον κύριο μοχλό για την αναστροφή της πορείας.

   Το πρόβλημα είναι ότι η αναστροφή αυτή προϋποθέτει τολμηρές αποφάσεις, παγκόσμια συνεργασία και ατομική υπευθυνότητα. Ακόμη περισσότερο, προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και αξιών…Και εδώ έγκειται η δυσκολία. Διότι ο χάρτης του πλανήτη αποκαλύπτει μια τεράστια ποικιλία κρατών και εθνοτήτων, ένα ευρύτατο φάσμα πολιτικών συστημάτων, βιοτικού επιπέδου και βαθμού παιδείας. Το περιβάλλον της Γης αλλού θίγεται από ισχυρά συμφέροντα, κάποιες φορές από γνήσια ανάγκη και κάποτε από άγνοια ή αναισθησία. Ενώ δε τα βιομηχανικά κράτη χρεώνονται από βουλιμία ενεργειακή και διεκδικούν τη μερίδα του λέοντος σε κάθε μορφής ρύπανση, τα λεγόμενα «υπό ανάπτυξιν» κράτη σύρονται ή επιθυμούν την ίδια ταυτότητα προόδου. Το δε «σύνδρομο των συνόρων» είναι πάντοτε μια γραμμή ψυχολογικής αυτοάμυνας για τον άνθρωπο. Έξω από τη δική του περιοχή ή ιδιοκτησία, η καταστροφή δεν τον αφορά. Αυταπάτη βαθύτατη, αφού ένα πυρηνικό ατύχημα ή η ρύπανση των υδάτων δύσκολα αναγνωρίζουν εθνικά και ατομικά σύνορα.

…Το συμπέρασμα έχει λοιπόν μια δραματική διάσταση. Για να απαλλαγεί η Γη από τους εφιάλτες της, χρειάζεται ίσως κάτι ριζικότερο από τις βραδύτατες κινήσεις σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο. Η περιβαλλοντική κρίση είναι, σε πρωτογενές επίπεδο, κρίση του σύγχρονου πολιτισμού και των αξιών του. Αυτό που χρειάζεται, συνεπώς, είναι να αμφισβητηθεί η ίδια η έννοια της προόδου και η μονομέρεια της πρακτικής της. Διότι η πρόοδος, μέχρι τώρα, περίπου ταυτίζεται με τα τεχνολογικά αγαθά και τη βελτίωση των οικονομικών παραμέτρων. Ελάχιστα αναφέρεται σε ποιοτικές παραμέτρους, στην αρμονική ισορροπία του ανθρώπου με το περιβάλλον του, σ’ αυτόν καθεαυτό τον εσωτερικό άνθρωπο και στην ανάγκη του να υπάρξει με τους άλλους. Η τυφλή επιδίωξη της ανόδου του ατομικού ή εθνικού εισοδήματος δεν οδηγεί πάντοτε στην άνοδο του βιοτικού –με την έννοια του βίου, της ζωής– επιπέδου. Οδηγεί, συνήθως, σε έναν άνθρωπο χωρίς σοφία και ευθύνη, στερημένο από την παρηγοριά της τέχνης και την ανάσα της φύσης, έρμαιο δυνάμεων που στηρίζουν την εξουσία τους στην ισοπέδωση τη δική του και της φύσεως.

   Ο μετασχηματισμός της ανθρωπότητας, έννοια ουτοπική όσο και απόλυτα αναγκαία, είναι η μόνη που μπορεί να αποκαταστήσει έναν πολιτισμό σε αρμονία με τη φύση και τον εσωτερικό άνθρωπο· και να ενισχύσει ό,τι σπουδαίο συνιστά τον άνθρωπο και τις προοπτικές του, τα ίδια τα επιτεύγματα του μέχρι τώρα πολιτισμού του.
                                                         Γιώργος Γραμματικάκης «Η Κόμη της Βερενίκης»

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις περίπου.
                                                                                             Μονάδες 25
Β1. Για κάθε λέξη να βρείτε από μία συνώνυμή της ανάλογα με τη σημασία της στο κείμενο:
δυσδιάκριτες, ανακλούν, οφείλεται, ασφυκτιά, συμμερίζονται.
                                                                                             Μονάδες 5
Β2. Να γράψετε από μια αντώνυμη λέξη για κάθε τύπο που σας δίνεται:
εμπόλεμη, επίκεντρο, αποκαλύπτει, γνήσια, πάντοτε.
                                                                                             Μονάδες 5
Β3. Να βρείτε το είδος της συλλογιστικής πορείας στη δεύτερη παράγραφο.
Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.
                                                                                             Μονάδες 5
Β4. Ποιον τρόπο και ποια μέσα πειθούς επιστρατεύει ο συγγραφέας στην τρίτη παράγραφο;
                                                                                             Μονάδες 5
Β5α. Να εξηγήσετε τη χρήση της διπλής παύλας στη δεύτερη παράγραφο: –που δέσποζε επί αιώνες– και των εισαγωγικών στην πέμπτη παράγραφο στη φράση: «υπό ανάπτυξιν».
                                                                                             Μονάδες 2
β. Να εξηγήσετε τη σημασία των διαρθρωτικών λέξεων: παρόλο (1η §), δηλαδή (2η §)
 και Ακόμη (5η §).
                                                                                             Μονάδες 3
Β6. « η τεχνολογία  θα αποτελέσει τον κύριο μοχλό για την αναστροφή της πορείας …».
Να γράψετε μια παράγραφο 80-100 λέξεων περίπου που να αποδεικνύετε την άποψη αυτή.
                                                                                             Μονάδες 10

Γ: Παραγωγή Λόγου:
Υποθέστε ότι γράφετε ένα άρθρο (500-600 λέξεις) για το περιβάλλον και την ανάγκη προστασίας του σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Ποιες αλλαγές νοοτροπίας και στάσης ζωής χρειάζονται από τους ανθρώπους για την επίτευξη αυτού του στόχου; Πώς η διεθνής συνεργασία κρατών και κυβερνήσεων ή εθελοντικών οργανώσεων και επιστημονικών ομάδων μπορεί να αποτρέψει την καταστροφή του πλανήτη;
                                                                                             Μονάδες 40

            

Κυριακή, 7 Φεβρουαρίου 2016

44ο κριτήριο:"Εθελοντισμός"

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ΄ΛΥΚΕΙΟΥ
44ο  κριτήριο αξιολόγησης                                                           Παπατσίρος Απόστολος
                                                                                                             φιλόλογος  
                                                                       Εθελοντισμός 

    Όσο η κοινωνική πραγματικότητα αλλάζει διαρκώς, όχι αμβλύνοντας ανισότητες αλλά πολλές φορές διευρύνοντας το φάσμα των κοινωνικών προβλημάτων, ο «εθελοντισμός» θεωρείται ένας ριζοσπαστικός τρόπος συμμετοχής στα κοινά. Τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα λοιπόν αλλά και κάποιες παγιωμένες ή και έκτακτες ανάγκες της κοινωνίας... μας οδήγησαν στους εθελοντές. Σε ένα ανθρώπινο κίνημα που μοιάζει η απαρχή ενός σύνθετου φαινομένου που ήδη έχει φθάσει πολύ πιο μακριά από τη φιλανθρωπία της ελεημοσύνης... Οι εθελοντές λοιπόν δεν είναι θαυματοποιοί αλλά ούτε και αιθεροβάμονες για να πιστεύουν ότι θα πάψουν οι κοινωνικές ανισότητες, ότι δεν θα ξαναγίνουν πόλεμοι, ότι η πολιτεία θα μπορεί να καλύψει σε απόλυτο βαθμό τις ανάγκες κοινωνικής φροντίδας. Έτσι επιχειρούν μια παρέμβαση ­ μικρή ή μεγάλη, δεν έχει σημασία ­ με στόχο να κάνουν τον κόσμο λίγο καλύτερο...

    Η προσφορά σε είδος ή υπηρεσίες με βάση την εθελοντική ιδέα έχει πολλές μορφές έκφρασης σήμερα και πολλές δυσκολίες στην καταγραφή της. Εξαιρώντας την εθελοντική προσφορά σε είδος που συνήθως πραγματοποιείται «άμα τη εμφανίσει» εκτάκτων αναγκών σε εθνικό ή παγκόσμιο επίπεδο, ανακαλύπτει κανείς τη δράση των πολιτών μέσω των χιλιάδων άτυπων ή θεσμοθετημένων οργανώσεων που δραστηριοποιούνται σε πολλούς τομείς της κοινωνικής ζωής με συνέπεια και συνέχεια. Ο λόγος για τις περίφημες «μη κυβερνητικές οργανώσεις», όλες «χωρίς σύνορα» αλλά όχι και χωρίς χαρακώματα, που δίνουν όμως την καλή μάχη για την ανθρωπιά εκεί όπου δεν υπάρχει: σε πολέμους, σε περιοχές που έχουν υποστεί καταστροφές, που υποφέρουν από την πείνα ή τις επιδημίες.

    Παρ' όλο όμως που το μοντέλο λειτουργίας των ΜΚΟ, ως γνωστόν, δεν στηρίζεται στο οικονομικό κέρδος, τα προβλήματα δεν εκλείπουν. Καθώς αναπτύχθηκε αρκετά άρχισε να έλκει και καμιά φορά να έλκεται από την πολιτική εξουσία και τους μηχανισμούς της. Η χρηματοδότησή τους είναι πια όχι μόνο λαϊκή αλλά και «επίσημη», από κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς. Και «επαγγελματική», με μεγάλες διαφημιστικές επενδύσεις για την προσέλκυση χορηγών και συνδρομητών. Παράλληλα η ιδέα των ανθρωπιστικών αποστολών και δραστηριοτήτων είναι τόσο ισχυρή που οι πολιτικοί προσπαθούν, ψευδεπίγραφα, να την εντάξουν ακόμα και στις πολεμικές τους επιχειρήσεις. Το διαπιστώσαμε σε όλα τα πρόσφατα μέτωπα. Ταυτόχρονα όλες οι κυβερνήσεις που θέλουν να κρύψουν αλήθειες και εγκλήματα φροντίζουν να κατηγορούν τους εθελοντές των ανθρωπιστικών αποστολών ότι στην πραγματικότητα είναι είτε κατάσκοποι είτε συνένοχοι των αντιπάλων τους, του εσωτερικού ή εξωτερικού εχθρού.

    Μολοντούτο, το ευρύτερο κίνημα των ανθρωπιστικών οργανώσεων και πολιτικών είναι ασφαλώς ένα από τα πιο θετικά φαινόμενα των τελευταίων τριάντα χρόνων. Και αυτό γιατί αποτελεί ένα παγκόσμιο κίνημα με τεράστια δυναμική και προοπτικές που προβάλλει την αλληλεγγύη ως αντίρροπη δύναμη στον ατομοκεντρισμό και στην αδιαφορία. Προϋπήρχε βέβαια ο πολύτιμος Διεθνής Ερυθρός Σταυρός που επιτελεί ένα χωρίς σύγκριση ως προς την έκταση και την ποιότητά του ανθρωπιστικό έργο. Όμως ο Ερυθρός Σταυρός και οι ανθρωπιστικές οργανώσεις δεν κάνουν την ίδια δουλειά. Το «πρόβλημα» με τον Ερυθρό Σταυρό είναι ο πλήρης αποκλεισμός της πολιτικής από το έργο του: τα βλέπει όλα, πάει παντού, αλλά για να είναι ευπρόσδεκτος δεν λέει τίποτε, δεν προσφέρει τη μαρτυρία του, σπάνια αρθρώνει δημόσιες συστάσεις. Σώζει ανθρώπους, αλλά δεν συμβάλλει στην απελευθέρωσή τους ή στη λύση των προβλημάτων τους, που ξεκινά από την καταγγελία των αιτίων που προκαλούν τα δεινά τους, πράγμα που συχνά κάνουν οι ανθρωπιστικές οργανώσεις των εθελοντών.

     Η δράση των ανθρωπιστικών οργανώσεων έχει οδηγήσει και στη διατύπωση μιας νέας αντίληψης για το διεθνές δίκαιο που κερδίζει έδαφος. Αλλά που, όταν την εκμεταλλεύονται για άλλες επιδιώξεις οι πολιτικοί, μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνα ξεστρατίσματα. Πρόκειται για το δικαίωμα δυναμικής παρέμβασης σε μιαν ανεξάρτητη χώρα για τη σωτηρία πληθυσμών που κινδυνεύουν θανάσιμα από κακούς δυνάστες. Μπορεί η διεθνής κοινότητα να αφήνει ελεύθερους τους όποιους κυβερνήτες-δολοφόνους να σφάζουν ολόκληρους πληθυσμούς, με το πρόσχημα της «μη επέμβασης στα εσωτερικά των άλλων χωρών»; Η συζήτηση έχει αρχίσει. Τα επιχειρήματα είναι πολλά και αντιφατικά. Όμως το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Αρκεί να ξέρουμε ποιος και γιατί αποφασίζει τις παρεμβάσεις.
                                                                                           (από τον Τύπο)

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις περίπου.
                                                                                   Μονάδες 25
Β1. Να βρείτε από ένα συνώνυμο για κάθε λέξη που σας δίνεται: 
απαρχή, στηρίζεται, αντίρροπη, ξεστρατίσματα, σωτηρία.
                                                                                  Μονάδες 5
Β2. Να βρείτε από ένα αντώνυμο για κάθε λέξη που σας δίνεται: 
συμμετοχής, έκτακτες, απόλυτο, δράση, έλκει. 
                                                                                  Μονάδες 5
Β3. α. Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η τέταρτη παράγραφος του κειμένου; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας β. Ποια είναι η δομή της ίδιας παραγράφου; 
                                                                                  Μονάδες 10
Β4. Ποια η συλλογιστική πορεία της σκέψης του συγγραφέα στην τρίτη παράγραφο; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. 
                                                                                  Μονάδες 5
Β5. "... ο «εθελοντισμός» θεωρείται ένας ριζοσπαστικός τρόπος συμμετοχής στα κοινά". Να τεκμηριώσετε αυτό τον ισχυρισμό σε μια παράγραφο 80-100 λέξεων περίπου. 
                                                                                  Μονάδες 10

Γ΄ Παραγωγή λόγου:
Υποθέστε ότι μετέχετε σε μια δημόσια συζήτηση για τον εθελοντισμό στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου σας, κι αναλαμβάνετε την ευθύνη να μιλήσετε με θέμα: «Όσο θα υπάρχουν εθελοντές θα υπάρχει ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο». Στην ομιλία σας να αναφερθείτε συνοπτικά στις διάφορες μορφές του εθελοντισμού καθώς και στην αναγκαιότητα της δράσης των εθελοντικών ομάδων ή οργανώσεων Μ.Κ.Ο στον κόσμο σήμερα. Ποια προβλήματα προέκυψαν από τη δράση διαφόρων Μ.Κ.Ο; (500-600 λέξεις περίπου).
                                                            
                                                                                 Μονάδες  40

                                                                    
                                                              Καλή επιτυχία…

Τετάρτη, 3 Φεβρουαρίου 2016

"Εν Σπάρτη" - "Στα 200 πΧ": Μια διαφορετική ανάγνωση του Καβάφη


  
                    
                       Εν Σπάρτη

Δεν ήξερεν ο βασιλεύς Κλεομένης, δεν τολμούσε-
δεν ήξερε έναν τέτοιον λόγο πώς να πει
προς την μητέρα του: ότι απαιτούσε ο Πτολεμαίος 
για εγγύησιν της συμφωνίας των ν’ αποσταλεί  κι αυτή   
εις Αίγυπτον  και  να φυλάττεται·  
λίαν ταπεινωτικόν, ανοίκειον πράγμα. 
Κι όλο ήρχονταν για να μιλήσει· κι όλο δίσταζε.
Κι όλο άρχιζε να λέγει· κι όλο σταματούσε.

Μα η υπέροχη γυναίκα τον κατάλαβε
(είχεν ακούσει κιόλα κάτι διαδόσεις σχετικές),
και τον ενθάρρυνε να εξηγηθεί.
Και γέλασε· κ’ είπε βεβαίως πιαίνει.
Και μάλιστα χαίρονταν που μπορούσε 
να’ναι  στο γήρας της ωφέλιμη στην Σπάρτη ακόμη.

Όσο για την ταπείνωσι - μα αδιαφορούσε.
Το φρόνημα της Σπάρτης ασφαλώς δεν ήταν ικανός
να νοιώσει ένας Λαγίδης χθεσινός·
όθεν κ’ η απαίτησίς του δεν μπορούσε
πραγματικώς να ταπεινώσει Δέσποιναν
Επιφανή ως αυτήν· Σπαρτιάτου βασιλέως μητέρα.
                                                               (1928)


Ο χώρος, ο χρόνος και τα πρόσωπα:

    Σ’ αυτό το ποίημα του ο Καβάφης εξαίρει το ήθος της Κρατησίκλειας, της μητέρας του βασιλιά της Σπάρτης Κλεομένη του Γ΄, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη του, μετά την ήττα του στη μάχη της Σελλασίας το 222 π.Χ, από τις ενωμένες δυνάμεις Μακεδόνων του Αντίγονου του Γ΄ και της Αχαϊκής Συμπολιτείας υπό τον Άρατο. Ο ρέκτης βασιλιάς της Σπάρτης Κλεομένης ο Γ΄ βασίλεψε από το 236-222 πΧ καταβάλλοντας την απέλπιδα προσπάθεια να σώσει την πόλη, η οποία είχε μείνει μόνο με 700 άνδρες σπαρτιατικής καταγωγής. Οι κοινωνικές μεταρρυθμίσεις του ωστόσο προκάλεσαν αντιδράσεις και τελικώς η Σπάρτη δεν απέφυγε την ήττα και τη συντριβή στη Σελλασία το 222 πΧ. Ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία που ξένος στρατός καταλάμβανε την ηρωϊκή πόλη.

         

     Η περίοδος που αναφέρεται το ποίημα είναι τα ελληνιστικά χρόνια, ο 3ος αιώνας π.Χ, η περίοδος που εμπνέει περισσότερο από κάθε άλλη τον ποιητή στα περισσότερα ποιήματά του, ιδίως τα ιστορικά και φιλοσοφικά. Με αφορμή τα ιστορικά γεγονότα, ο Καβάφης ανασυνθέτει ιδανικά το κλίμα της εποχής, που ήταν εποχή παρακμής και κάμψης της αρετής. Τα πρότυπα του Καβάφη, γενικά στην ποίησή του, βεβαίως δεν ήταν ηρωικά, επικά ή δωρικά. Γοητεύεται κι εμπνέεται περισσότερο από την παρακμή, την απόκλιση και τη διαφορετικότητα -τη βίωνε κι ο ίδιος άλλωστε- χωρίς να νιώθει την ανάγκη να ασχοληθεί με τα εθνικά θέματα της εποχής του, όπως έκαναν πολλοί παλαμικοί ποιητές. Σ’ όλα αυτά βέβαια προσθέτει την ιδιότυπη ειρωνεία του, ως σχόλιο και αφορμή για περαιτέρω συζήτηση. Αυτή είναι άλλωστε και η ομορφιά της ποίησης, ο διάλογος του ποιητή με το κοινό του, που ξεπερνά τα όρια της εποχής του.

    Το συγκεκριμένο ποίημα προβάλλει το αγέρωχο ύφος και την υπερήφανη στάση μιας Σπαρτιάτισσας μάνας, που αναλογίζεται την πολύ δύσκολη θέση που έχει βρεθεί ο γιός της, που είναι βασιλιάς, χάνει τον πόλεμο με τους εχθρούς, χάνει τη βασιλεία του και υποχρεώνεται να εγκαταλείψει και την πόλη του, αναζητώντας άσυλο στην αυλή των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο. Η Σπάρτη που ήταν τότε σε περίοδο παρακμής, αποδυναμωμένη από τους εξαντλητικούς πολέμους, τη δημογραφική της συρρίκνωση (ολιγανθρωπία-λειψανδρία), τις αποτυχημένες απόπειρες κοινωνικών μεταρρυθμίσεων (Άγις ο Δ΄, Κλεομένης ο Γ΄), μετά την ήττα στη μάχη της Σελλασίας θα ενσωματωθεί στην Αχαϊκή Συμπολιτεία έως την τελική κατάλυση των ελληνικών πόλεων από τους Ρωμαίους. Η άλλοτε πόλη σύμβολο θα περάσει στη λήθη και θα εγκαταλειφθεί σταδιακά στους αιώνες που ακολούθησαν, έως την επανίδρυσή της το 1834 από τον Όθωνα.

Το θέμα της ιδιαίτερης ¨στάσης¨ που νιώθεται:

    Όλα αυτά δεν περνούν απαρατήρητα από τον ποιητή, που ήταν άριστος γνώστης της ιστορίας. Εδώ εστιάζει στην ανθρώπινη πλευρά του δράματος της βασιλικής οικογένειας. Αφενός στη δυσκολία του ίδιου του Κλεομένη να πει στη μάνα του την αλήθεια, ότι ο Πτολεμαίος τη ζητάει την ίδια, ως εγγύηση της συμφωνίας τους και αφετέρου στην ¨ταπείνωση¨ της μάνας ενός Σπαρτιάτη βασιλιά ¨ανοίκειον πράγμα¨. Κι εδώ γίνεται η ανατροπή: Αυτό που δεν τολμούσε να πει ο γιός, κατάλαβε βεβαίως η μάνα και για να τον βγάλει από τη δύσκολη θέση προσφέρθηκε από μόνη της και με χαρά να πάει στην Αίγυπτο, θεωρώντας μεγάλη τιμή να είναι ακόμη και σ’ αυτή την ηλικία χρήσιμη στη Σπάρτη. Δεν την ένοιαζε που «ένας Λαγίδης χθεσινός» δεν μπορούσε να καταλάβει το φρόνημα μιας «Σπαρτιάτισσας, Δέσποινας, Επιφανούς, μητέρας βασιλέως». Εδώ φαίνεται καθαρά πως ό,τι ήταν η αρχαία Σπάρτη στην ιστορία, αυτό το όφειλε περισσότερο στις δυναμικές και υπερήφανες γυναίκες της, που γεννούσαν γερά παιδιά, τα ανέτρεφαν να γίνουν ανδρείοι πολεμιστές, τα αποχωρίζονταν νωρίς -στα επτά τους χρόνια- για τη σκληρή στρατιωτική τους εκπαίδευση στις αγέλες και τους έδιναν μετά την ασπίδα με την ευχή «ή ταν ή επί τας». Εξάλλου η Σπαρτιάτισσα μάνα έπρεπε παράλληλα να είναι και πατέρας στη θέση του άνδρα της δηλαδή που απουσίαζε, αφού πολεμούσε συνεχώς, κι ενδεχομένως δεν θα ξαναγύριζε ποτέ.

¨Στα 200 π.Χ¨:

    Αντίθετα με αφορμή το ποίημα ¨Στα 200 π.Χ¨, από πολλούς μελετητές έχει υποστηριχθεί η άποψη  ότι ο Καβάφης ειρωνεύεται και απαξιώνει τους Σπαρτάτες για την υπεροψία τους να μην ακολουθήσουν την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που ήταν νικηφόρος και δημιούργησε έναν νέο κόσμο και πολιτισμό στην Ανατολή. Έτσι οι Λακεδαιμόνιοι μένοντας πιστοί στις παραδόσεις τους, ήταν οι μόνοι που δε συμμετείχαν στις μεγάλες νίκες του Αλέξανδρου και δεν είχαν μερίδιο στα πλούτη και τη δόξα των Μακεδόνων. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα άλλωστε από πριν με την άρνησή τους να πάρουν μέρος στο πανελλήνιο Συνέδριο της Κορίνθου το 337 π.Χ, το οποίο ανέδειξε τον Φίλιππο ισόβιο ηγέτη των Ελλήνων και αρχηγό της περσικής εκστρατείας. Η στάση τους επομένως ήταν συνειδητή και σύμφωνη με τους ηθικούς τους νόμους, που δε θα ΄πρεπε να παραβιάσουν. 
              
           
                    ¨Στα 200 π.Χ¨
«Αλέξανδρος Φιλίππου και οι Έλληνες πλην Λακεδαιμονίων»-

Μπορούμε κάλλιστα να φαντασθούμε
πως θ’ αδιαφόρησαν παντάπασι στην Σπάρτη
για την επιγραφήν αυτή. «Πλην Λακεδαιμονίων»,
μα φυσικά. Δεν ήσαν οι Σπαρτιάται
για να τους οδηγούν και για να τους προστάζουν
σαν πολυτίμους υπηρέτας. Άλλωστε
μια πανελλήνια εκστρατεία χωρίς
Σπαρτιάτη βασιλέα γι’ αρχηγό
δεν θα τους φαίνονταν πολλής περιωπής.
Ά βεβαιότατα «πλην Λακεδαιμονίων».

Είναι κι αυτή μιά στάσις. Νοιώθεται.

Έτσι, πλην Λακεδαιμονίων στον Γρανικό·
και στην Ισσό μετά· και στην τελειωτική
την μάχη, όπου εσαρώθη ο φοβερός στρατός
που στ’ Άρβηλα συγκέντρωσαν οι Πέρσαι:
που απ’ τ' Άρβηλα ξεκίνησε για νίκην, κ’ εσαρώθη.

Κι απ’ την θαυμάσια πανελλήνιαν εκστρατεία,
την νικηφόρα, την περίλαμπρη,
την περιλάλητη, την δοξασμένη
ως άλλη δεν δοξάσθηκε καμιά,
την απαράμιλλη: βγήκαμ’ εμείς·
ελληνικός καινούριος κόσμος, μέγας.

Εμείς· οι Αλεξανδρείς, οι Αντιοχείς,
οι Σελευκείς, κ’ οι πολυάριθμοι
επίλοιποι Έλληνες Αιγύπτου και Συρίας,
κ’ οι εν Μηδία, κ’ οι εν Περσίδι, κι όσοι άλλοι.
Με τες εκτεταμένες επικράτειες,
με την ποικίλη δράσι των στοχαστικών προσαρμογών.
Και την Κοινήν Ελληνική Λαλιά
ως μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ως τους Ινδούς.

Για Λακεδαιμονίους να μιλούμε τώρα!   
                                                             (1931)

    Ο Καβάφης δε μισεί, ούτε ειρωνεύεται τους Σπαρτιάτες, όπως εσφαλμένα νομίζουν κάποιοι με το ποίημα του ¨Στα 200 π.Χ¨ επειδή δεν πολέμησαν στο πλευρό του Αλέξανδρου -που είχε διαδεχτεί τον Φίλιππο- και ¨υπό τας διαταγάς του¨ στη μεγάλη του εκστρατεία και κατάκτηση του τότε γνωστού κόσμου. Είπαμε πως ο Καβάφης λατρεύει την απόκλιση, την ετερότητα, θαυμάζει το ιδιαίτερο, το ξεχωριστό, το προβάλλει, όπως προβάλλει την υπέροχη Σπαρτιάτισσα την Κρατησίκλεια, έτσι διακρίνει και θαυμάζει την ιδιαίτερη στάση των Σπαρτιατών, που ¨νοιώθεται¨, γιατί κανένας βασιλιάς ή στρατηγός της Σπάρτης, για λόγους τιμής, δε θα μπορούσε να έπεται στη μάχη, αλλά μόνο να ηγείται. Οι Σπαρτιάτες διακρίνονταν για τη φιλοπρωτία τους, είχαν κατακτήσει τη δόξα τους στα πεδία των μαχών και τον σεβασμό όλων των Ελλήνων. Μετά τη μάχη στα Λεύκτρα όμως το 371 πΧ και την ήττα από τους Θηβαίους θα αποδυναμωθούν ηθικά και στρατιωτικά και θα ακολουθήσει η παρακμή. Οι Μακεδόνες όμως, αφού νίκησαν τους Θηβαίους και κατέστρεψαν με εκδικητικότητα την πόλη τους,  είδαν ανταγωνιστικά και τους Σπαρτιάτες -αν και ήταν από το κοινό γένος των Ηρακλειδών- και θέλησαν να τους υποτιμήσουν. Μια κραταιά δύναμη χανόταν και μια άλλη ισχυρότερη αναδεικνυόταν. Έτσι εξηγείται καθαρά ο συμβολισμός της ενέργειας του Αλέξανδρου, να στείλει στην Ακρόπολη των Αθηνών, 300 περσικές πανοπλίες ως επινίκιο αφιέρωμα στη θεά Αθηνά, εξαιρώντας βεβαίως τους αντίζηλους της δόξας του, Λακεδαιμόνιους (πλην Λακεδαιμονίων). Και γιατί 300; Ο λόγος ήταν να παραλληλίσει τη δόξα του με αυτή του Λεωνίδα και των 300 Σπαρτιατών και να τη διαγράψει έτσι από τη μνήμη των Ελλήνων. Το ιδανικό του πρότυπο ήταν άλλωστε ο Αχιλλέας και όχι ο Λεωνίδας. Οπότε η ειρωνεία και η υπεροψία είναι από την πλευρά του Αλέξανδρου και των Μακεδόνων και όχι από τους Σπαρτιάτες. Ούτε από τον Καβάφη υπάρχει ειρωνεία, γιατί δε γίνεται από τη μια να εξυμνεί ποιητικά τους Σπαρτιάτες στις "Θερμοπύλες" (1903), στο  "Εν Σπάρτη" (1928) και το  "Άγε, ω βασιλεύ Λακεδαιμονίων" (1929) και από την άλλη μετά να τους ειρωνεύεται "Στα 200 πΧ". Αξίζει να προσέξει κανείς πως η λέξη που ξεκινά το ποίημα στις "Θερμοπύλες" είναι η τιμή  (Τιμή σ’ εκείνους...) και είναι η λέξη που εμφατικά επαναλαμβάνεται (Και περισσότερη τιμή τους πρέπει...) στο τέλος. Αυτή την αίσθηση τιμής την ένιωθε ο Καβάφης και μας καλεί να νιώσουμε το ίδιο. 

             Θερμοπύλες

Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των
ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.
Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·
δίκαιοι κ’ ίσιοι σ’ όλες των τες πράξεις,
αλλά με λύπη κιόλας κ’ ευσπλαχνία·
γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν
είναι πτωχοί, πάλ’ εις μικρόν γενναίοι,
πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε·
πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,
πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.

Και περισσότερη τιμή τους πρέπει
όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)
πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,
κ’ οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε.

    Πάντως ο Καβάφης έγραψε και δεύτερο ποίημα, έναν χρόνο αργότερα, για το ίδιο ακριβώς θέμα με το προηγούμενο (Εν Σπάρτη), χωρίς να φοβάται ποιητικά την επανάληψη -δεν το συνηθίζουν αυτό άλλωστε οι ποιητές- γεγονός που αποδεικνύει και τον σεβασμό του για την πόλη αυτή και τους ανθρώπους της. Αν δεν τον συνέπαιρνε η ιδέα ή το ξεχωριστό πρότυπο που ενσάρκωνε η Κρατησίκλεια θα επιχειρούσε να ξανασχοληθεί με τους ¨οπισθοδρομικούς¨ Σπαρτιάτες; Όχι βέβαια.

Άγε, ω βασιλεύ Λακεδαιμονίων

Δεν καταδέχονταν η Κρατησίκλεια
ο κόσμος να την δει να κλαίει και να θρηνεί·
και μεγαλοπρεπής εβάδιζε και σιωπηλή.
Τίποτε δεν απόδειχνε η ατάραχη μορφή της
απ’ τον καϋμό και τα τυράννια της.
Μα όσο και νά΄ναι, μια στιγμή δεν βάσταξε·
και πριν στο άθλιο πλοίο μπει να πάει στην Αλεξάνδρεια,
πήρε τον υιό της στον ναό του Ποσειδώνος,
και μόνοι σαν βρεθήκαν τον αγκάλιασε
και τον ασπάζονταν, «διαλγούντα», λέγει
ο Πλούταρχος, «και συντεταραγμένον».
Όμως ο δυνατός της χαρακτήρ επάσχισε·
και συνελθούσα η θαυμασία γυναίκα
είπε στον Κλεομένη «Άγε, ω βασιλεύ
Λακεδαιμονίων, όπως, επάν έξω
γενώμεθα, μηδείς ίδη δακρύοντας
ημάς μηδέ ανάξιόν τι της Σπάρτης
ποιούντας. Τούτο γαρ εφ’ ημίν μόνον·
αι τύχαι δε, όπως αν ο δαίμων διδώ, πάρεισι.» 

Και μες στο πλοίο μπήκε, πηαίνοντας προς το «διδώ».                                   
                                                                        (1929)

                            «Άγε, ω βασιλεύ...διδώ, πάρεισι.».
μετάφραση:  (Έλα βασιλιά των Λακεδαιμονίων, όταν βγούμε κανείς
                      να μη μας δει δακρυσμένους ή να κάνουμε κάτι ανάξιο της Σπάρτης.
                      Τούτο μόνο είναι στο χέρι μας. Όσο για τις τύχες μας,
                      μας παραστέκουν όπως δώσει ο θεός").

    Τελικά ο Κλεομένης ο Γ΄ θα φυλακιστεί από τον διάδοχο του Πτολεμαίου Γ΄, τον Πτολεμαίο Δ΄ τον Φιλοπάτορα. Θα οργανώσει την απόδραση του και θα παρακινήσει σε εξέγερση τους κατοίκους της Αλεξάνδρειας, αλλά πριν συλληφθεί, θα αυτοκτονήσει μαζί με άλλους 14 Σπαρτιάτες, που ήταν η φρουρά του, το 220-19 πΧ προτιμώντας να πεθάνει ελεύθερος. Η Κρατησίκλεια και τα παιδιά του μετά από την εξέλιξη αυτή θα εκτελεστούν με εντολή του Πτολεμαίου. Αυτό ήταν το τέλος του τελευταίου μεγάλου άνδρα της Σπάρτης και της μητέρας του, που παρακίνησε τον Πλούταρχο να γράψει το ¨Βίο¨ του και ενέπνευσε τον Καβάφη να μας αναδιηγηθεί ποιητικά την ιστορία τους.