Σάββατο, 28 Μαρτίου 2015

27ο κριτήριο: ¨Πνευματικοί άνθρωποι¨


                                                                                     Παπατσίρος Απόστολος
                                                                                              Φιλόλογος
 27ο κριτήριο αξιολόγησης 

                             Πνευματικοί άνθρωποι: Όρθιοι ή ορθούμενοι;

   «Τελικός στόχος κάθε πνευματικού μόχθου (είτε φιλοσοφικού είτε επιστημονικού είτε καλλιτεχνικού) είναι, βέβαια, η ερμηνεία και η κατάκτηση του κοσμικού και ζωικού «μυστηρίου», που οδηγούν στην ουσιαστική, βαθύτερη «ευδαιμονία» του ανθρώπου. Ο πόθος, το πάθος και η δυνατότητα της Γνώσης (το μεγάλο προνόμιο, μαρτύριο αλλά και βάλσαμο κάθε λογικού όντος) είναι, για τον πνευματικό άνθρωπο, αυτός τούτος ο λόγος της ύπαρξής του.

    Μέσα στην κοινωνική σφαίρα, τα πνευματικά αγαθά είναι τόσο απαραίτητα όσο και τα υλικά. Παραφράζοντας τον αφορισμό του Καντ, θα λέγαμε πως «η ύλη χωρίς το πνεύμα είναι τυφλή, αλλά και το πνεύμα χωρίς την ύλη είναι κενό». Μια κοινωνία που νοιάζεται μόνο για τα υλικά αγαθά είναι κοινωνία ζώων – μια κοινωνία που νοιάζεται μόνο για τα πνευματικά αγαθά είναι κοινωνία ασκητών. Αλλά ο άνθρωπος, ο κοινωνικός άνθρωπος, δεν είναι ούτε ζώο, ούτε ασκητής. Χρειάζεται και τα υλικά αγαθά, για να υπάρξει, και τα πνευματικά αγαθά, για να υπάρξει σωστά. Τα πρώτα θα του δώσουν το «ζην», τα δεύτερα το «ευ ζην».

    Κι εδώ προβαίνει, βαρύτατη, η ευθύνη των πνευματικών ανθρώπων για την πορεία της κοινωνίας. Σ’ αυτούς έχει λάχει ο κλήρος να την οπλίσουν όχι μόνο με οργάνωση και μέθοδο, αλλά και με έρεισμα, με νόημα, με σκοπό. Μια κοινωνία που δεν ξέρει πώς βαδίζει, είναι κοινωνία τυφλών, καταδικασμένη να χαθεί μέσα στο ίδιο της το σκοτάδι. Και τους «πρέποντες» δρόμους, λόγους και σκοπούς της δεν μπορούν να της τους δείξουν άλλοι από τους πνευματικούς ανθρώπους.

    Αν αληθεύει αυτό που είπαμε πιο πάνω – πως το μεγάλο κι ακαταμάχητο όπλο τους είναι η Γνώση- οι πνευματικοί άνθρωποι θα ήταν ένοχοι προδοσίας, και προδοσίας εσχάτης, αν το όπλο αυτό δεν το χρησιμοποιούσαν για τον ανώτατο και απώτατο προορισμό που τους δόθηκε: για την υπηρέτηση και τη διαφώτιση της κοινωνίας.

     Γνώση που μένει προνόμιο μερικών μεμονωμένων, «προικισμένων» ατόμων, είναι γνώση στείρα, άγονη, άσκοπη. Σοφία, επιστήμη, τέχνη –όσο μεγάλες, όσο σπουδαίες κι αν είναι- δεν «τελειώνονται» παρά όταν υπάρχουν για το σύνολο. Κλεισμένες μέσα στο εργαστήρι, μοιάζουν με τον θησαυρό που ο φιλάργυρος κρύβει στο χώμα και τον αχρηστεύει τόσο για τον εαυτό του όσο και για τους άλλους. Ο άνθρωπος –«ζώον φύσει πολιτικόν, κοινωνικόν και οικονομικόν»- δεν μπορεί να «ευτυχήσει» παρά μόνο μέσα στην κοινωνία των ανθρώπων. Αλλά ο πνευματικός άνθρωπος –ζώον φύσει «υπηρετικόν»- δεν μπορεί να «ευτυχήσει» παρά μόνο όταν, με τις όποιες κατακτήσεις του, κάνει «ευτυχέστερη» την κοινωνία των ανθρώπων.

     Κι έχει όλες τις δυνατότητες γι’ αυτό. Κατέχοντας τη Γνώση, μπορεί και πρέπει να καταπολεμήσει την άγνοια και την αμάθεια. Κατέχοντας την Αλήθεια, μπορεί και πρέπει να εξοβελίσει το ψέμα και την απάτη. Κατέχοντας την Ομορφιά, μπορεί και πρέπει να εξαφανίσει την ασκήμια. Κατέχοντας την Αρετή (στην υψηλή έννοια που έδιναν στον όρο οι Έλληνες), μπορεί και πρέπει ν’ αντισταθεί στην κακότητα, στην αδικία, στη βία, στο μίσος, στη χυδαιότητα.

    Ο πνευματικός άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται παρά μόνο όταν γίνεται παιδαγωγός και φρουρός της κοινωνίας όπου ζει. Όταν την «παιδεύει», αλλά και την προστατεύει –όταν την ανασύρει από το σκότος της φυσικής αμάθειας, αλλά και την προασπίζει από το τεχνητό σκότος που επιχειρούν ν’ απλώσουν γύρω της οι επιτήδειοι και οι πονηροί.

     Αλλά δε φτάνει να’ ναι ο πνευματικός άνθρωπος παιδαγωγός μόνο της κοινωνίας του. Πρέπει –είπαμε- να’ ναι και φρουρός της. Δε φτάνει να της δίνει τα πνευματικά αγαθά. Πρέπει και να «διαφυλάσσει» τα αγαθά αυτά –να τους εξασφαλίζει τους όρους, για ν’ αναπτυχθούν και να καρπίσουν- να τα υπερασπίζει από τις επιδρομές των επίβουλων. Και το μόνο έδαφος όπου μπορούν να γεννηθούν, να ριζώσουν, να ανθίσουν τα πνευματικά αγαθά, είναι το ελεύθερο, αδούλωτο έδαφος. Το μόνο τείχος που μπορεί να τα οχυρώσει απ’ τις επιδρομές, είναι το τείχος της ελευθερίας.

[…] Ο πνευματικός, λοιπόν, άνθρωπος δεν εξαντλεί το χρέος του, όταν περιορίζεται στη στενά «πνευματική» του αποστολή. Παράλληλα μ’ αυτήν, επάλληλα μ’ αυτήν, υπάρχει και η κοινωνική του αποστολή. Κι η δεύτερη είναι, το λιγότερο, εξίσου σημαντική με την πρώτη.

    Πνευματικός άνθρωπος που πιστεύει πως είναι «επαρκής καθ’ εαυτόν» είναι στείρος εγωιστής και άγονος ομφαλοσκόπος. Ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος όχι μόνο στοχάζεται για τον εαυτό του και τους άλλους, μα και κάτι περισσότερο: δρα για τους άλλους. Όσο σοφός, όσο «ευλογημένος» κι αν είναι, άμα παραμένει αδρανής, καταντά άχρηστος. Σ’ αυτόν προπάντων εφαρμόζεται το περιλάλητο του Λάιμπνιτς: «Ό,τι δε δρα, δεν υπάρχει».

     Και το χρέος αυτό του πνευματικού ανθρώπου γίνεται πολλαπλάσιο σε ώρες κρίσης –κρίσης ιδεών, αρχών, θεσμών, δικαιωμάτων. Τότε, προπάντων, έχει καθήκον ο πνευματικός άνθρωπος να δράσει, να μιλήσει, ν’ αγωνιστεί, για να υπερασπίσει τα «παλλάδια» τα δικά του και της κοινωνίας, για να φωτίσει τους αφώτιστους, να κινήσει τους νωθρούς, να γαλβανίσει τους ενθουσιώδεις, να ξεσκεπάσει τους κάπηλους, να καταγγείλει τους επιτήδειους. Τότε –όταν απειλείται η ελεύθερη σκέψη, ο ελεύθερος λόγος, δηλαδή η ίδια η υπόσταση του πνευματικού και κάθε ανθρώπου- θα δείξει ο πνευματικός άνθρωπος αν «τηρεί» πραγματικά την «πίστη» που επαγγέλλεται. Σωπαίνοντας, από αυταρέσκεια, δειλία ή καιροσκοπία, προδίνεται και προδίνει…

   Σε τέτοιες ώρες κρίσης δείχνει ο πνευματικός άνθρωπος αν είναι οδηγός ή οδηγούμενος, «όρθιος» ή «ορθούμενος», -αν στέκεται όρθιος μόνος του ή τον στήνουν όρθιον οι άλλοι. Αλλά πνευματικός άνθρωπος που δέχεται το ρόλο του ουραγού της αγέλης, που παραδέχεται να «περιαχθεί» σε κατάσταση ανδρεικέλου, που απαρνιέται το σπουδαιότερο κι ευγενικότερο μέρος της αποστολής του, παύει να είναι πνευματικός ηγέτης. Αυτοδικάζεται σε συνεργό και σε ενεργούμενο των βιαστών ή το πολύ πολύ, σε αυτοηδονιζόμενο νάρκισσο».
     
(Μάριος Πλωρίτης,Εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 12-5-82)

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου (120-140 λέξεις περίπου)
                                                                                             Μονάδες 25
Β1. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για κάθε λέξη που σας δίνεται:
  έρεισμα, αντισταθεί, επάλληλα, νωθρούς, ουραγού.
                                                                                            Μονάδες 5
Β2  Να γράψετε από ένα αντώνυμο για κάθε λέξη που σας δίνεται:
    απαραίτητα, νοιάζεται, σπουδαίες, κρύβει, κακότητα.
                                                                                            Μονάδες 5  
Β3. Να βρείτε ποιο είναι το είδος της συλλογιστικής πορείας της δεύτερης παραγράφου του κειμένου. Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.
                                                                                            Μονάδες 5
Β4. "Ο πνευματικός, λοιπόν, άνθρωπος δεν εξαντλεί το χρέος του, όταν περιορίζεται στη στενά «πνευματική» του αποστολή. Παράλληλα μ’ αυτήν, επάλληλα μ’ αυτήν, υπάρχει και η κοινωνική του αποστολή. Κι η δεύτερη είναι, το λιγότερο, εξίσου σημαντική με την πρώτη".
 Να βρείτε το είδος του συλλογισμού ως προς την πορεία της σκέψης και να τον αξιολογήσετε ως προς την ορθότητά του.
                                                                                            Μονάδες 10
Β5."Και το χρέος αυτό του πνευματικού ανθρώπου γίνεται πολλαπλάσιο σε ώρες κρίσης¨. Σε μια παράγραφο 80-100 λέξεων να αιτιολογήσετε αυτή την άποψη.
                                                                                            Μονάδες 10

Γ΄ Παραγωγή λόγου: "Οι πνευματικοί άνθρωποι της εποχής μας δεν έχουν τη δύναμη που είχαν στο παρελθόν οι φιλόσοφοι και οι διανοούμενοι, οι οποίοι ήταν παράλληλα και πνευματικοί ηγέτες κι επηρέαζαν τις συνειδήσεις των ανθρώπων. Ο ρόλος τους πλέον είναι περιορισμένος και η φωνή τους δεν απηχεί τόσο συλλογικά οράματα όσο εκφράζει ατομικές προθέσεις, συχνά ιδιοτελείς. Υποθέστε ότι γράφετε ένα άρθρο (500-600 λέξεις) για την Ελλάδα της κρίσης και επισημαίνετε αυτή ακριβώς την απουσία της πνευματικής ηγεσίας. Πώς εξηγείτε το φαινόμενο αυτό; Ποιος ευθύνεται για αυτή την εικόνα που παρουσιάζει η διανόηση σήμερα; Ποια στάση νομίζετε ότι θα πρέπει να τηρούν οι άνθρωποι του πνεύματος γενικότερα απέναντι στην κοινωνία;" 
                                                                                            Μονάδες 40         
                                                          Καλή επιτυχία...

Για να δείτε την ενδεικτική απάντηση στην παραγωγή λόγου πατήστε εδώ:   http://papatsiros.blogspot.gr/2017/04/blog-post_30.html